NTANTU ETO I NANI ?

1. Ntantu eto wantete beto Bakongo i Nzenza yoyo yayiza vambesa nsi'eto ya Kongo dia Ntotela, ye muntu wowo usalanga buabu kidivo nsi'eto yalembua vutuka yonzama ye tulua ku nsia luyalu lumosi.

2. Ntantu eto wantete beto Bakongo i wonso-wonso muntu ubelanga Bakongo, ubelanga Kikongo, ye belanga Lusansu luavana Tata Nzambi'a Mpungu kua Bakulu beto.

3. Ntantu eto wantete beto Bakongo i wonso-wonso muntu ulembua zolanga vo beto Bakongo tuatoma mu kinsuni ye mu kimpeve.

Mu 1969, nding'a Muanda Velela yawakana kua Ne Muanda Nsemi mu fuku ye vova vo:

" Sikidikisa dio kua Bana ba Kongo, vo i mono Nzambi'a Mpungu yavanga bantu ye kubavambesa mu makanda ye zindinga.
I mono yavana kua dionso kanda dia bantu Simbi kia Kanda diau, ndinga, lusansu, Bakulu, ye nsi yakinsuni ye yakimpeve.
I mono Nzambi'a Mpungu yavana Nsi yantoko kua Bana ba Kongo ye tuma kua Simbi kia Ntemo ame mu kubanata mu nsi yoyo ye vana yo nkumbu vo Kongo. Kadi mono Nzambi'a Mpungu i Ne Kongo Kalunga Walungila mu babo ye biabio.
I mono yatuma kua Simbi kia Kongo mu tuma kua Bakulu ba Kongo mu tunga Mbanza Kongo dia Ntotela yifuete kala mbanza kimfumu kia Kongo.

Mboki bamindele bayiza, bayoka Mbanza Kongo, ye vambesa Bana ba Kongo mu nzaku za buzengi zivambesanga ye siamisanga kinkole mu Kanda dia Nsilulu.

Ngieti dio dila ndefi nkumbu tatu, vo mono Nzambi'a Mpungu ngina katula nzaku za buzengi mu Nsi ya Nsilulu, ye vutuka yonzeka Kanda dia Kongo ku nsia maveve mamosi, ku nsia luyalu lumosi. Mu ntangu yoyo, ngina kulumuna ngangu zina nata Bana ba Kongo mu tunga Mbanza Kongo yampa yina kala yantoko beni, ya nkembo ye nzitusu.
Kadi Mbanza Kongo yampa yina kala yimosi mu mbanza zantete mu nkoto mu nza yamvimba.
Ntemo wa Mazulu una tentinia mu Kinlongo kia Kongo mu ntim'a Mbanza kongo dia Ntotela.
Bakongo bena ku sude, ku node, ye va kati bana kuenda ye kuiza ku Mbanza Kongo ye nkunga mia nkembo ye nzitusu mu bikoba biau. Kadi nsilulu zi yasila Bana ba Kongo mu nsiankulu zilungane.
Makanda ye zindinga bana tuka mu ntini ziya za Nza bana kuiza tombenge Ntemo wa kieleka ku Mbanza Kongo, ye kuiza tala ye kembela Mbanza Kongo yampa.
Nzila nsambodia zina natanga minkimbi mia Nza yamvimba ku band'a mongo wa Kongo dia Ntotela.
Ntemo wa Kinzambi kia Kongo una tentinia ku Mbanza Kongo, ye kienzola Katiopa(Afelika) ye Nza yamvimba, buvovele Mpeve ya Tata Nzambi'a Mpungu !..."

Mu diambu dia sikamesa Bana ba Kongo, kubayonzeka mu muita umosi, ye kubatula ku nsia Ntemo wa Kinzambi kia Kongo kina savukisa ndungusulu a nsilulu zena yeto, Ne Muanda Nsemi wavanga Bundu dia Kongo dieti sala buabu mu telamesa Kanda dia Kongo ye vuandesa dio va kiandu kia nzitusu kia nsilulu zena yeto beto Bakongo.

1. KANDA DIA KONGO

Tata Nzambi'a Mpungu wavanga makanda mapila mu mpila ma bantu ye vana kua kanda-kanda dia bantu Simbi kia Kanda diandi, nding'andi, lusansu luandi, Bakulu bandi, nsi'andi, Bisimbi bia Nsi'andi, ye muningu andi wa Muela Kanda.

Yave Israel i Simbi kia Kanda dia Israel, kansi Ne Muanda Kongo i Simbi kia Kanda dia Kongo.

I salu kia kanda-kanda dia bantu mu tanina lusansu luavana Tata Nzambi'a Mpungukua Bakulu bandi.

Bana ba Israel i nkangu'a bantu batuka mu bana ba Yakobi ye banketo bandi baya.
Bana ba Kongo i nkangu'a bantu batuka mu Tata Nimi ye nketo andi Mama Ngunu.

Ku Israel bana ba babakala bazengua masutu. Ku Kongo dia Ntotela, tekela ngiz'a bamindele mu nsi eto, bana ba babakala bazengua masutu mpe.
Inga, Tata Nimi wakuela Mama Ngunu, babuta bana batatu i Nsaku, Mpanzu, ye Nzinga. I mu nkun'a bana baba batatu ba Tata Nimi muatuka Kanda dia Kongo diafunana ye kuiza tunga Kongo dia Ntotela.

Ku Israel, ndiona lembolo kala mu mvila zatuka mu Bana ba Yakobiwena nzenza mu Kanda dia Israel.
Kadi Bana ba Israel bena ye mvila bonso Bakongo.
Ku Kongo, ndiona lemoblo kala mu mvila za bana ba Tata Nimi kena Nkongo ko. Yandi i mungizila, isavo nzenza mu ntoto mia Kongo dia bakulu beto.
Inga, yandi i nzenza mu ntoto mia Bakongo miena ku Kongo Angola, Kongo Kinsasa, Kongo Brazza, ye Kongo Gabon.

Kanda dia Kongo i kintuadi kia Bakongo batuka batuka mu Nkulu Nsaku, mu Nkulu Mpanzu, ye mu Nkulu Nzinga.

Bana ba Yakobi bu bafunana, Tata Nzambi'a Mpungu watuma kua Bana ba Israel mu tunga nsi ye vana yo nkumbu vo Israel.
Bana ba Tata Nimi bu bafunana, Tata Nzambi'a Mpungu watuma kua Bakulu beto mu tunga nsu ye vana nkumbu vo Kongo.

Nsi ya Israel yakabua mu bizunga bitatu biavewa nkumbu vo: Yudeya, Samalia, Ngalili. Mama i makuku matatu malamba Israel.
Nsi ya Kongo dia bakulu beto yakabua mu bizumba bitatu bianene biavewa nkumbu vo: Kongo dia Mbamba, Kongo dia Lemba, ye Kongo dia Luangu. Mama i makuku matatu malamba Kongo.

Tekela ngiz'a mindele mu nsi'eto, Bakongo babo bakala mu nsi yimosi i nsi ya Kongo. Bakongo bawonso bakala ku nsia luyalu lumosi, i luyalu lua Mbanza Kongo. Kadi i ku Mbanza Kongo kuakundidingi Mani Kongo(Ntotela Kongo) ye mfumu zazo za luyalu lua nsi'eto ya Kongo.

2. TUNGULULA MBANZA KONGO

1°) Yelusalemi i Mbanza Nlongo ya Kinzambi kia Bayuda. I bumosi mpe , Mbanza Kongo i Mbanza Nlongo ya Kinzambi kia Kongo, ya Bundu dia Kongo.

2°) Yelusalemi diatungua va Mongo wa Sioni. I bumosi mpe, Mbanza Kongo yena va mbat'a Mongo wa Kongo dia Ntotela, i Mongo wa Lemba.

3°) I bisi Mputu (Rome) babunga ye yoka Yelusalemi. I bumosi mpe, i bisi Mputu(Portugal)bayiza bunga ye yoka Mbanza Kongo.

4°) Yelusalemi diabungua ye tungululua nkumbu zazingi. I bumosi mpe, Mbanza Kongo yabungua nkumbu zazingi ye vutuka tungua mpe nkumbu zazingi.

5°) Yelusalemi i mbanz'a kimfumu kia nsi ya Israel, kansi Mbanza Kongoi mbanz'a kimfumu kia nsi'eto ya Kongo.

6°) Bamindele bu bayoka mbanza Yelusalemi, Mfumu Nzambi wavanina dio nsilulu vo ku ntuala, Yelusalemi dina vutuka tungululua ye telemesa nsi ya Israel, nsi ya Bana ba Yakobi.
Mu 1706, kua Mama Vita Kimpa, Tata Nzambi'a Mpungu yandi vo:

Kongo bu dina vutuka kituka Kongo, Mbanza Kongo yina vutuka tungululua mu ntoko beni ye vuanda va kiandu kiandi kia nzitusu...

Bana ba Israel bamene tungulula Yelusalemi diau ye vutula kimfulu kia kanda diau dia Israel ku Mbanza Yelusalemi, bonso bu diakadila mu ntangu'a Bakulu bau.

Beto mpe Bana ba Kongo tubindamene vutuka tungulula Mbanza Kongo, bonso bu diakadila mu ntangu'a Bakulu beto. Kadi zozo i nsilulu zatusila Tata Nzambi'a Mpungu mu mvu wa 1706, wa 1910, wa 1914, wa 1921, wa 1933, wa 1969.

Idina, Bakongo babo bena ku Kongo Angola, ku Kongo-Kinsasa, ku Kongo Brazza, ye ku Kongo Gabon bafuete sikama buabu ye banzila mu tungulula Mbanza Kongo dia Ntotela, bonso buenina nsilulu za Tata Nzambi'a Mpungu mu beto Bakongo.

3.VUTUKILA KIKONGO KIETO

Nsi ya Israel bu yabungua, Bana ba Israel bavambana ye muangana mu nza yamvimba mu bayantika vova ndinga za makanda ma banzenza mu nsi zi bayenda. Bu basikama ye baka nzengolo mu vutuka tungulula nsi ya Bakulu bau, Bana ba Israel baniafuna ndinga zazo za banzenza ye vutukila ndinga Kihebeleo yavana Tata Nzambi'a Mpungu kua Bakulu bau. Bana ba Israel bakatula nkumbu zazo za nzenza ye vutukila nkumbu za kihebeleo kia Bakulu bau.
Bamindele bu bamana bunga luyalu lua Kongo dia Ntotela, Bana ba Kongo bavambesua bayntika vova nding'a Lukezo(=portugais), Kifalansa, ye Lingala.

Ntangu'a nsilulu za Kanda dia Kongo mu finama yena. Idina , bika Bana ba Kongo baniafuna nding'a Lukezo, Kifalansa, Lingala, ye vutukila Kikongo kiavana Tata Nzambi'a Mpungu kua Bakulu beto. Kadi Tata Nzambi'a Mpungu wavana ndinga kua kanda-kanda diabantu, kidivo kanda diodio diasadilanga ndinga yoyo u nsamu miamio mia zingu kiau mu nsi'au.

Inga, Tata Nzambi'a Mpungu wavana Kikongo kuia Bakongo, Kilukezo kua mindele mia Portugal, Kifalansa kua bisi France, Kihebeleo kua bisi Israel, Kisuensika kua bisi Suede, Kiyapani kua bisi Yapani.
Ku Portugal ye ku France ka bavovanga Kikongo ko, kadi i ndinga za bau kibeni kaka bavovanga.
Ku Suede, ku Alemania, ku Yapani, ku Israel, ka bavovanga ndinga za banzenza ko. Kadi, mu nsi zazo zatemoka zena ye kimpuanza kiakieleka, kanda-kanda dia bantu disadilanga kaka ndinga yavana Tata Nzambi'a Mpungu kua Bakulu bau.

Tekela ngiz'a mundele mu nsi'eto ya Kongo dia Ntotela, beto Bakongo mpe ka tuakele vovanga ndinga za banzenza ko. Kadi Kikongo kaka Bakulu beto bakele vovanga mu nsi'eto ya Kongo Diakati. Kifalansa ye Kilukezo biakota, nsi'eto yaKongo Diakati bu yakota ku nsia kinkole kia mindele ia Portugal, mia France, ye mia Belgique wanata Bangala ye Lingala mu mavata ma Kongo.

Ntangu yifuene kua beto Bana ba Kongo mu vutukila Kikongo kiavana Tata Nzambi'a Mpungu kua Bakulu beto. Kadi ndinga zazo za banzenza zifuete katuka mu ntoto mia Kongo dia bakulu beto. Nkumbu zazo za banzenza zifuete vingisua kua nkumbu za Kikongo, bonso buenina luzolo lua Tata Nzambi'a Mpungu mu kanda dieto dia Kongo.
Yimbidilanga minkunga mu Lingala i sanisina ndinga yoyo ya Banzenza, ye tomba mu nuanisa Kikongo mu ntoto mia Kongo dia bakulu beto. Idina, i salu kia beto babo mu sikamesa Bakongo babo, kidivo bayambula mu yimbidilanga minkunga mu Lingala. Kadi nsalulu ya mpila yoyo yina vutula Kikongo kia beto kibeni ku nima mu nsi'eto ya Kongo Diakati, mu Afelika, ye mu nza yamvimba.
I diambu dia nsoni ye buzengi kua beto Bakongo mu niafuna Kikongo kia beto kibeni ye sanisinanga Lingala ye ndinga zankaka za mingizila mianata Kinkole mu nsi'eto.
I bau basisa nsi zau ye kuiza mu nsi'eto yakongo Diakati; idina, i bau bafuete kuiza longoka nding'a Kikongo ki bayiza buana mu nsi yi bayiza.
I dimbu kia buzoba ye mpeve ya kinkole mu niafuna Kikongo kia beto kibeni ye kuenda vove Lingala ye ndinga zankaka za banzenza mu mavata ma beto Bakongo.

BINSALA