KINZAMBI
MAZAYU
Publications sur le Royaume Fédéral du Kongo
Bingana bia KONGO DIA NTOTELA
Réabiliter le Kikongo
Tuka mvu wa 4200 tekela tandu kia Banionzi nate mvu wa 220 landila tandu kia Banionzi, Bakongo bazingila mu ntoto mia Ngipiti ye kinzungidila.

 

KINKULU KIA KANDA DIA KONGO

.

I.TANDU KIANKULU-NKULU

1. Vana kintete-ntete vakikadila Tata Nzambi'a Mpungu, i Ne Kongo Kalunga walungila mu babo ye biabio. Yandi i Akongo, Okongo, Omakongo.
Kongo dia Mbumba i luyalungunu lua zulu ye ntoto mulezimanga zimbuetete zampila mu mpila.

2. Mu Mpeve ya Tata Nzambi'a Mpungu muavaika Mpeve ya Ngue Ntangu.
Mu Mpeve ya Ngue Ntangu muavaika Tiya tusemanga.
Mu Mbu wa Tiya tua Ngue Ntangu muavaika Mama Ntoto wabuta bana bandi bampila mu mpila: minti, bibulu, ye bantu ba kanda dia Bana ba Ntoto
.
Makaba 118:1-2

Mama Ntoto wabuta Bana ba Ntoto, landila diodio, Mase meto matuka ku Zulu, ku Mbuetete ya Kakongo, mayizila mu kumbi dia Tiya.
Mu ntoto mia Etiopi,Bana ba Zulu bakuelana ye Bana ba Ntoto, i Bana ba Tami batuka ku India, ye buta kanda dia Kongo.

Makaba 118:5-6

3. Ne Nzala Mpandu wabuta bana kumi na bole. Na Lukengo i muan'andi wantete. Ne Nzala Mpandu mbangudulu vo: Ndiona wena ye nsatu'a nzailu zanlongo, za kimpeve, za kinzambi.
Na Lukengo i Nkengi, Ndundi, ovo ndiona wasisua vava Ntoto mu sala kengi ye lunda Nsiku Wanlongo ye Nsabi za Mansueki makimpeve, ma Lendo,ma Ngolo zitunganga ye tululanga, i Nsabiza Mansuekima ngolo za Bana ba Zulu.

4. Tata Nzambi'a Mpungu, i Ne Kongo Kalunga, wavana nsilulu kua Na Lukengo mu buta Kanda dia Nsilulu dina nata Nkumbu andi(Ne Kongo) vava Ntoto. Ebu tueti tanga mu Makaba (Makongo) vo: Nlongi mia Zulu bu miamana vutukisa ku Mbuetete ya Kakongo mu kumbi dia Tiya, Na Lukengo wavutukisa ye ntima wa kinsiona ku nzo andi. Simbi kia Ntemo kia Tata Nzambi'a Mpungu kiayiza kua yandi kiavova: Kukalani kiadi ko mu ntim'aku. Kukalani ye ntima wa kinsiona ko. Kadi mono ngina kala yaku mu bilumbu biabio bia zingu kiaku. Siama, lunda Nkawa Mvungi wa makanda ma bantu va koko kuaku, kadi ngeye i Mbuta mu mpangi zaku. Baleke bamana buaka nsuki, tumbu kua bambuta.

Mu ngeye muna tuka Kanda dia Nsilulu dina nata Nkumbu'ame. Ngina sakumuna kanda diadi ye kitula dio Ntima una vana menga ma moyo kua makanda ma bantu mu Nza.

Kadi Bana ba Nioka Zambalu si banuika vinia kiansa kua makanda mamo ma bantu ye sumuna Nza yamvimba mu menga ma nkento wena ku ngonda
Mu ntangu yoyo, menga makondolo bila si madada mu nsi zazo mu diambu dia kimfunia ye bungubi bua Bana ba Nioka Zambalu.
Ntemo si wakuluka mu Nza yamvimba. Mvualangani si yakituka kifuani kia ntanginina.
Mivi si miatuadisa Nza ye sumuna yo. Bangulu ye bambua si bayala, nateye Walunungu wa kanda diaku kana kuiza ye manisa mvualangani mu Nza.

Makaba 5:97-105
Kinsemi 44:28-36

Mu menga ma Na Lukengo muatuka mu mbandu zampila mu mpila nlonga wa Bakulu eba muna tuka kanda dia Kongo: Nkulu Nsemi, Nkulu Masamuna, Nkulu Mamona, Ne Makeba Yulu, Ne Mayindu ma Yulu, Ne Mbumba Nimi, Ne Makongo ma Nimi, ye Mama Mandombe Saba(Nkenge Mupata)mu tandu kia nkuka nlangu yabunga Ntoto wawonso.

II. LANDILA NKUKA NLANGU

1. Landila nkuka nlangu, Ne Zulu Makeba ku Etiopi wabuta Tata Nimi, wakuela Mama Ngunu ye buta Nsaku, Mpanzu ye Nzinga , i Bakulu batatu ba kanda dia Bena Kongo.

A.Nkumbu za luvila lua Nkulu Nsaku.
Bakongo batuka mu Nsaku Ne Vunda banatanga nkumbu ezi za mvila: Nsaku, Kinsaku, muanda, muela, yenge, ntemo, lemba, lunda, kinzambi, ndembo, madingu, ndingi, ba dia ndingi, kimbuta, kihunda, kivunda, kimbunda, mavunda, mpunda, kimbata, kilunda, kalunda, kota, kikota, kahita, mukukulu, nkukulu, nkokolo, nkala, vitanimi, yitanimi, mulaza,nlaza, kinlaza, kinkala, kinimi, mukala, milimina, kabemba, kimpemba, mpemba, mvemba, kimvemba, mbemba, lawu, makunku, nkunku, nsongo, tsongo, kimanga, kimbika, kimvika, kiyuvu, mabika, kinsengele, kinsumbu, kiuvu, mbika, matsakula, mvika, sengele, kibuila, kimbuila, kimpila, kingidi, kingila, kividi, kiyidi, mayidi, neyidi, ngidi, ngiri, nzidi, nsivuila, kuimba, kinkuimba, kikuiti, lukuti, sangila, lunsangi, matsanga, musenga, nsanga, nsangi, nsenga, ngimbi, kingimbi, yimbu, ndinga, kindinga, mavandu, mpanda, muema, kimuema, ngandu, masaka, masaki, kilemba, nkamba, kikamba, kilembo, kilemfu, lemfu, ngemba, kingemba, kiyemvo, kiyongo, yongo, zongo, vuzi, kivuzi, kinsembo, masembo, nsembo, nsemo, musemo, kimfuti, mfuti, a mvemba, makaba, ntumba, kintumba, mowa, kiowa, kikiowa, ntamba, nsimba, nsimbi, nsimbu, nsungu, nsongi, kinsongi, kimayala, kimiala, miala, nkuwu, mayala, kimvimba, mvimba, fumvu, kifumvu, mafumvu, kimakala, kiyaka, mbakala, ...ye bonso bobo.

B.Nkumbu za luvila lua Nkulu Mpanzu.
Bakongo batuka mu Nkulu Mpanzu banatanga nkumbu ezi za mvila: Mpanzu, kimpanzu, lamba, tadi, lufu,luvu, dondo, ndundu, munuani, kesa, nkuanza, kuanza, kikuanza, muanza, kimuanza, nganzi, bangu,kibangu, kikuangu, kuangu, kiluangu, luangu, kabangu, mpangu, kimpangu, mvangi, muangu, kihungu, kingungu, kimbungu, mangungu,ngungu,mavungu, mbungu, vungu, mfutila, kimfutila, kilamba, kindamba, ndamba, kalamba, nlamba, mbau(tiya), mbauka, kimbauka, nsundi, kinsundi, kinsula, kinsulu, kinsudi, musudi, fumina, kifuma,vonga, luvongo, mbongo, kimbongo, kinuani, matana, nkua nioka, vakula, kimpaku, mpaku, voma, kihombi, kilombi, kingoma, ngombe, kingombe, lombo, kinlombo, kumba, nkumba, kinkumba, nkumbu, fulama, mfulama, kimfulama, vemba, mbembe, mbe, kimbembe, kimbimbi, mbimbi, wumba, bumbu, kibumbu, kimbundi, kibuma, mbuma, mbumbu, ngumbi, ngumbu, nkuzu, mukuzu, kinkuzu, nkozo, vola, mpodi, kimpudi, mpolo, polo, lumbu, kilumbu, malumbu, mpombo, mpumba, mumba, ndombe, lulombe, ndumbu, mvudi, ngolo, ngola, ndamba ngola(a-ngola), paka, mpaka, mpakasa, kimbaku, kimpaka, mabaka, vona, mponi, vukama, mavuku, mpuku, vonda, kimpondo, ngonda, ngondi, longo, ndongo, kindongo, samba, busamba, kinsamba, nsamba, nseke nzila, lumba, malumba, mulumba, nkenzi, kinkenzi, mukenzi, masunda, kinkosi, kinsuka, nsuka, nsuka za Kongo, mutsakila, nsakila, ntu a nkosi, wembo, kiwembo, mfutila na wembo, ...ye bonso bobo.

C.Kumbu za luvila lua Nkulu Nzinga.
Bakongo batuka mu Mama Nzinga Nimi banatanga nkumbu ezi za mvila: Nzinga, kinzinga, mbamba, kimbamba, kambamba, kihangala, kiluamba, mbala, kimbala, kiama, kimbambi, kinzamba, kinanga, kananga, mayamba, mazamba, miyamba, mpala nzinga, muabi, muyabi, nzamba, yambi, yanzi, kiyanzi, kiniangi, kiyangu, kianza, kikiangala, mandiangu, nianga, manianga, mani, mayanzi, mbangala, mpangala, nanga, muakasa, nsanzala, kimbanda, kiyandu, mbandu, mumbanda, yandu, lunga, mabulungu, madungu, mandungu, malunga, ndunga, nkunga, kiyinda, mbinda, makondo, nkondo, mukondo, mbenza, kimbenza, mbenzi, nkanga, kinkanga, mazinga, muzinga, ngongo, nsinzi, nsindi, ngundu, ngunu, kingunu, kingundu, mahinga, muhoyi, mungoyo, ngoyo, kingoyo, woyo, lukeni, nkenge, kenge, kinkenge, mafuta, ...ye bonso bobo.

2. Mu mvu wa 4.200 tekela tandu kia Banionzi:
-Makanda ma Bandombe bu mayonzama mu ntoto mia lubutu mia nzadi ya Nil, Bena Kongo basisa nsi ya Etiopi ye kulumuka mu ntoto miampa mu batunga Ngipiti.

 

 

 

 


-Ngipiti yakala nsi ya Kinzambi beni. Kinzambi kia Bandombe mu Ngipiti kiakadila va luvulu lua nkalasani yabiza ye Ntinu Wakimpeve wa Ngue Ntangu, idina Kinzambi kiaki kiavanua nkumbu vo KINZAMBI KIA KONGO(=la Religion solaire)MU NGIPITI. Kadi lukongolo (lu-kongo-lo) ye punta(point)va kati-kati i dimbu kia Ngue Ntangu mu luyalungunu.

 

 

 

 

 

 

 

Ntemo wampembe wa Ngue Ntangu uvambananga ye kitukanga ntinta nsambodia za n'kiama, za dimbu kia Ne Mbumba, za lukongolo, za Kongo ye Kinzambi kiandi.
Tuka mu Ngipiti, lufulu lua KINZANBI KIA KONGO luamuangana mu ntini ziya za nza ye kienzola Bandombe, Mindele, ye Batundu.
Mu makanda mamo ma Bandombe bakala mu Ngipiti, kanda dialutila vema mu sadila KINZAMBI KIA KONGO kia bisi Ngipiti diavewa nkumbu vo Kanda dia Bena Kongo.
Bobo basadila Yave Israel bavewa nkumbu vo kanda dia Bena Israel.

- Bandombe mu Ngipiti badiatila mu nkalasani yabiza ye Tata Nzambi a Mpungu wabasakumuna. Ku nsia lusakumunu lualu, Bandombe batemoka beni mu kinsuni ye mu kimpeve. Idina bamindele ye makanda mampila mu mpila ma bantu mayiza ku Ngipiti mu kuiza tomba madia ma kinsuni ye ma kimpeve, mu kuiza longoka mu binsasa(=les écoles) bia Bandombe, ye mu kuiza sala kingamba ye kiboyi mu nzo za Bandombe ku Ngipiti.

- Landila mbandu zazingi na zingi za Mintinu miayala Ngipiti, mindele miamingi miayiza ku Ngipiti mianata bifu biabingi biambi.
Bandombe batanginina bifu biabi biabanata mu katuka mu nzila yabiza ya Kinzambi kiau kia Kongo. Makanda mampila mu mpila ma mindele miayiza nuanisa Ngipiti ye tomba mu ziona nsi yayi ya kimvuama va moko ma Bandombe bavua yo.

3. Mu mvu wa 1.300 tekela tandu kia Banionzi:
- Falao Kenatu wabiekua kintinu mu Ngipiti wanuanisa bifu biambi biakota mu nsi ye vutula Ngipiti mu nzila Kinzambi kiakedika, i KINZAMBI KIA KONGO mu Ngipiti.

- Landila lufua lua Falao Kenatu, bilandi biandi biazomua mu Ngipiti.
- Ku nsia nzomono zazi, Bena Kongo babingi balanda Kinzambi kia Falao Kenatu basisa Ngipiti ye kuenda ku Etiopi.

4. Mu mvu wa 960 tekela tandu kia Banionzi:
- Ntinu solomo ku Yelusalemi wakuela Mama Mankenda Saba.
- Mu diambu dia nkuelasani yayi, Bena Kongo babingi basisa Etiopi ye kuenda vuanda ku nsi ya Kanana(ku Israel).

5. Mu mvu wa 920 tekela tandu kia Banionzi:
- Bisi Etiopi balanda Kinzambi kia Kongo kia Falao Kenatu babonga Ngipiti ye tula yo tula yo ku nsia luyalu luau, kansi menga ma bamindele matatamana sumuna nsi ya Ngipiti.

6. MU mvu wa 220 tekela tandu kia Banionzi:
- Simbi kia Kongo kiabieka Ne Mbemba Zulu wakituka Ngunza yasolua mu tuadisa Bena Kongo ye kubanata ku nsi yampa yansilulu.
- Ne Mbemba Zulu watuma kua Bena Kongo babo bakala ku Ngipiti,ku Nubi, ku Madiani, ye ku Kanana, mu kuenda yonzama babo ku Etiopi.
- Ku nsia lutumu lua Ne Mbemba Zulu, Bena Kongo bayonzama ku Etiopi basisa nsi yayi ye landa Mbuetete yabatuadisa yataadisa ku sude(ku Yanda), nateye baluaka ku Zimbambue.
- Ne Mbemba Zulu bu kafua, Simbi kia Kongo kiayiza vana Mvuala kua Nkulu ISanusi wakituka Ntuadisi a Kanda dieto.

 

 

 

 




- Mu ntoto wa Zimbabue, babingi mu Bena Kongo bavola masumu mavewa nkumbu yakinsueki kua Bangudi za Nganga vo: Masumu ma bobo basotona Mbele ya Lulendo va ntoto.
- Zimbabue bu diabua mu masumu, Mama Mbangala wabokelua kua Simbi kia Kongo kiam'bieka.
Yandi wayonzikisa Bena Kongo, wabanata ku Afelika dia Sude ye viokela yau mu nsi yankatu ya Kalahari.
- Mu nkatuka ku Zimbabue, ndambu ya Bena Kongo bazimbakana nzila yalanda bankaka, ye tatamana kulumuka ku Sude. Bau bakituka kanda dia Bazulu.


 

( Tueti tatamana soneka )

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


BDK-2007

 

 

 

 

 

 

 

 

 
KINKULU
NTOTO MIA KONGO

BIVANGUA

BIZIZI

 

NSAKU, MPANZU, NZINGA; TUBUNDA MPANDU KATUVAMBUIDI MPANDU KO