|
KINKULU
KIA KANDA DIA KONGO
.
I.TANDU
KIANKULU-NKULU
1.
Vana kintete-ntete vakikadila Tata Nzambi'a Mpungu, i Ne Kongo Kalunga
walungila mu babo ye biabio. Yandi i Akongo, Okongo, Omakongo.
Kongo dia Mbumba i luyalungunu lua zulu ye ntoto mulezimanga zimbuetete
zampila mu mpila.
2.
Mu Mpeve ya Tata Nzambi'a Mpungu muavaika Mpeve ya Ngue Ntangu.
Mu Mpeve ya Ngue Ntangu muavaika Tiya tusemanga.
Mu Mbu wa Tiya tua Ngue Ntangu muavaika Mama Ntoto wabuta bana bandi
bampila mu mpila: minti, bibulu, ye bantu ba kanda dia Bana ba Ntoto.
Makaba 118:1-2
Mama
Ntoto wabuta Bana ba Ntoto, landila diodio, Mase meto matuka ku Zulu,
ku Mbuetete ya Kakongo, mayizila mu kumbi dia Tiya.
Mu ntoto mia Etiopi,Bana ba Zulu bakuelana ye Bana ba Ntoto, i Bana
ba Tami batuka ku India, ye buta kanda dia Kongo.
Makaba 118:5-6
3.
Ne Nzala Mpandu wabuta bana kumi na bole. Na Lukengo i muan'andi wantete.
Ne Nzala Mpandu mbangudulu vo: Ndiona wena ye nsatu'a nzailu zanlongo,
za kimpeve, za kinzambi.
Na Lukengo i Nkengi, Ndundi, ovo ndiona wasisua vava Ntoto mu sala kengi
ye lunda Nsiku Wanlongo ye Nsabi za Mansueki makimpeve, ma Lendo,ma
Ngolo zitunganga ye tululanga, i Nsabiza Mansuekima ngolo za Bana ba
Zulu.
4.
Tata Nzambi'a Mpungu, i Ne Kongo Kalunga, wavana nsilulu kua Na Lukengo
mu buta Kanda dia Nsilulu dina nata Nkumbu andi(Ne Kongo) vava Ntoto.
Ebu tueti tanga mu Makaba (Makongo) vo: Nlongi mia Zulu bu miamana vutukisa
ku Mbuetete ya Kakongo mu kumbi dia Tiya, Na Lukengo wavutukisa ye ntima
wa kinsiona ku nzo andi. Simbi kia Ntemo kia Tata Nzambi'a Mpungu kiayiza
kua yandi kiavova: Kukalani kiadi ko mu ntim'aku. Kukalani ye ntima
wa kinsiona ko. Kadi mono ngina kala yaku mu bilumbu biabio bia zingu
kiaku. Siama, lunda Nkawa Mvungi wa makanda ma bantu va koko kuaku,
kadi ngeye i Mbuta mu mpangi zaku. Baleke bamana buaka nsuki, tumbu
kua bambuta.
Mu
ngeye muna tuka Kanda dia Nsilulu dina nata Nkumbu'ame. Ngina sakumuna
kanda diadi ye kitula dio Ntima una vana menga ma moyo kua makanda ma
bantu mu Nza.
Kadi
Bana ba Nioka Zambalu si banuika vinia kiansa kua makanda mamo ma bantu
ye sumuna Nza yamvimba mu menga ma nkento wena ku ngonda
Mu ntangu yoyo, menga makondolo bila si madada mu nsi zazo mu diambu
dia kimfunia ye bungubi bua Bana ba Nioka Zambalu.
Ntemo si wakuluka mu Nza yamvimba. Mvualangani si yakituka kifuani kia
ntanginina.
Mivi si miatuadisa Nza ye sumuna yo. Bangulu ye bambua si bayala, nateye
Walunungu wa kanda diaku kana kuiza ye manisa mvualangani mu Nza.
Makaba 5:97-105
Kinsemi 44:28-36
Mu
menga ma Na Lukengo muatuka mu mbandu zampila mu mpila nlonga wa Bakulu
eba muna tuka kanda dia Kongo: Nkulu Nsemi, Nkulu Masamuna, Nkulu Mamona,
Ne Makeba Yulu, Ne Mayindu ma Yulu, Ne Mbumba Nimi, Ne Makongo ma Nimi,
ye Mama Mandombe Saba(Nkenge Mupata)mu tandu kia nkuka nlangu yabunga
Ntoto wawonso.
II.
LANDILA NKUKA NLANGU
1.
Landila nkuka nlangu, Ne Zulu Makeba ku Etiopi wabuta Tata Nimi, wakuela
Mama Ngunu ye buta Nsaku, Mpanzu ye Nzinga , i Bakulu batatu ba kanda
dia Bena Kongo.
A.Nkumbu
za luvila lua Nkulu Nsaku.
Bakongo
batuka mu Nsaku Ne Vunda banatanga nkumbu ezi za mvila: Nsaku, Kinsaku,
muanda, muela, yenge, ntemo, lemba, lunda, kinzambi, ndembo, madingu,
ndingi, ba dia ndingi, kimbuta, kihunda, kivunda, kimbunda, mavunda,
mpunda, kimbata, kilunda, kalunda, kota, kikota, kahita, mukukulu, nkukulu,
nkokolo, nkala, vitanimi, yitanimi, mulaza,nlaza, kinlaza, kinkala,
kinimi, mukala, milimina, kabemba, kimpemba, mpemba, mvemba, kimvemba,
mbemba, lawu, makunku, nkunku, nsongo, tsongo, kimanga, kimbika, kimvika,
kiyuvu, mabika, kinsengele, kinsumbu, kiuvu, mbika, matsakula, mvika,
sengele, kibuila, kimbuila, kimpila, kingidi, kingila, kividi, kiyidi,
mayidi, neyidi, ngidi, ngiri, nzidi, nsivuila, kuimba, kinkuimba, kikuiti,
lukuti, sangila, lunsangi, matsanga, musenga, nsanga, nsangi, nsenga,
ngimbi, kingimbi, yimbu, ndinga, kindinga, mavandu, mpanda, muema, kimuema,
ngandu, masaka, masaki, kilemba, nkamba, kikamba, kilembo, kilemfu,
lemfu, ngemba, kingemba, kiyemvo, kiyongo, yongo, zongo, vuzi, kivuzi,
kinsembo, masembo, nsembo, nsemo, musemo, kimfuti, mfuti, a mvemba,
makaba, ntumba, kintumba, mowa, kiowa, kikiowa, ntamba, nsimba, nsimbi,
nsimbu, nsungu, nsongi, kinsongi, kimayala, kimiala, miala, nkuwu, mayala,
kimvimba, mvimba, fumvu, kifumvu, mafumvu, kimakala, kiyaka, mbakala,
...ye bonso bobo.
B.Nkumbu
za luvila lua Nkulu Mpanzu.
Bakongo batuka mu Nkulu Mpanzu banatanga nkumbu
ezi za mvila: Mpanzu, kimpanzu, lamba, tadi, lufu,luvu, dondo, ndundu,
munuani, kesa, nkuanza, kuanza, kikuanza, muanza, kimuanza, nganzi,
bangu,kibangu, kikuangu, kuangu, kiluangu, luangu, kabangu, mpangu,
kimpangu, mvangi, muangu, kihungu, kingungu, kimbungu, mangungu,ngungu,mavungu,
mbungu, vungu, mfutila, kimfutila, kilamba, kindamba, ndamba, kalamba,
nlamba, mbau(tiya), mbauka, kimbauka, nsundi, kinsundi, kinsula, kinsulu,
kinsudi, musudi, fumina, kifuma,vonga, luvongo, mbongo, kimbongo, kinuani,
matana, nkua nioka, vakula, kimpaku, mpaku, voma, kihombi, kilombi,
kingoma, ngombe, kingombe, lombo, kinlombo, kumba, nkumba, kinkumba,
nkumbu, fulama, mfulama, kimfulama, vemba, mbembe, mbe, kimbembe, kimbimbi,
mbimbi, wumba, bumbu, kibumbu, kimbundi, kibuma, mbuma, mbumbu, ngumbi,
ngumbu, nkuzu, mukuzu, kinkuzu, nkozo, vola, mpodi, kimpudi, mpolo,
polo, lumbu, kilumbu, malumbu, mpombo, mpumba, mumba, ndombe, lulombe,
ndumbu, mvudi, ngolo, ngola, ndamba ngola(a-ngola), paka, mpaka, mpakasa,
kimbaku, kimpaka, mabaka, vona, mponi, vukama, mavuku, mpuku, vonda,
kimpondo, ngonda, ngondi, longo, ndongo, kindongo, samba, busamba, kinsamba,
nsamba, nseke nzila, lumba, malumba, mulumba, nkenzi, kinkenzi, mukenzi,
masunda, kinkosi, kinsuka, nsuka, nsuka za Kongo, mutsakila, nsakila,
ntu a nkosi, wembo, kiwembo, mfutila na wembo, ...ye bonso bobo.
C.Kumbu
za luvila lua Nkulu Nzinga.
Bakongo batuka mu Mama Nzinga Nimi banatanga nkumbu
ezi za mvila: Nzinga, kinzinga, mbamba, kimbamba, kambamba, kihangala,
kiluamba, mbala, kimbala, kiama, kimbambi, kinzamba, kinanga, kananga,
mayamba, mazamba, miyamba, mpala nzinga, muabi, muyabi, nzamba, yambi,
yanzi, kiyanzi, kiniangi, kiyangu, kianza, kikiangala, mandiangu, nianga,
manianga, mani, mayanzi, mbangala, mpangala, nanga, muakasa, nsanzala,
kimbanda, kiyandu, mbandu, mumbanda, yandu, lunga, mabulungu, madungu,
mandungu, malunga, ndunga, nkunga, kiyinda, mbinda, makondo, nkondo,
mukondo, mbenza, kimbenza, mbenzi, nkanga, kinkanga, mazinga, muzinga,
ngongo, nsinzi, nsindi, ngundu, ngunu, kingunu, kingundu, mahinga, muhoyi,
mungoyo, ngoyo, kingoyo, woyo, lukeni, nkenge, kenge, kinkenge, mafuta,
...ye bonso bobo.
2.
Mu mvu wa 4.200 tekela tandu kia Banionzi:
-Makanda ma Bandombe bu mayonzama mu ntoto mia lubutu mia nzadi ya Nil,
Bena Kongo basisa nsi ya Etiopi ye kulumuka mu ntoto miampa mu batunga
Ngipiti.
-Ngipiti yakala nsi ya Kinzambi beni. Kinzambi
kia Bandombe mu Ngipiti kiakadila va luvulu lua nkalasani yabiza ye
Ntinu Wakimpeve wa Ngue Ntangu, idina Kinzambi kiaki kiavanua nkumbu
vo KINZAMBI KIA KONGO(=la Religion solaire)MU NGIPITI. Kadi lukongolo
(lu-kongo-lo) ye punta(point)va kati-kati i dimbu kia Ngue Ntangu mu
luyalungunu.
Ntemo
wampembe wa Ngue Ntangu uvambananga ye kitukanga ntinta nsambodia za
n'kiama, za dimbu kia Ne Mbumba, za lukongolo, za Kongo ye Kinzambi
kiandi.
Tuka mu Ngipiti, lufulu lua KINZANBI KIA KONGO luamuangana mu ntini
ziya za nza ye kienzola Bandombe, Mindele, ye Batundu.
Mu makanda mamo ma Bandombe bakala mu Ngipiti, kanda dialutila vema
mu sadila KINZAMBI KIA KONGO kia bisi Ngipiti diavewa nkumbu vo Kanda
dia Bena Kongo.
Bobo basadila Yave Israel bavewa nkumbu vo kanda dia Bena Israel.
-
Bandombe mu Ngipiti badiatila mu nkalasani yabiza ye Tata Nzambi a Mpungu
wabasakumuna. Ku nsia lusakumunu lualu, Bandombe batemoka beni mu kinsuni
ye mu kimpeve. Idina bamindele ye makanda mampila mu mpila ma bantu
mayiza ku Ngipiti mu kuiza tomba madia ma kinsuni ye ma kimpeve, mu
kuiza longoka mu binsasa(=les écoles) bia Bandombe, ye mu kuiza
sala kingamba ye kiboyi mu nzo za Bandombe ku Ngipiti.
-
Landila mbandu zazingi na zingi za Mintinu miayala Ngipiti, mindele
miamingi miayiza ku Ngipiti mianata bifu biabingi biambi.
Bandombe batanginina bifu biabi biabanata mu katuka mu nzila yabiza
ya Kinzambi kiau kia Kongo. Makanda mampila mu mpila ma mindele miayiza
nuanisa Ngipiti ye tomba mu ziona nsi yayi ya kimvuama va moko ma Bandombe
bavua yo.
3.
Mu mvu wa 1.300 tekela tandu kia Banionzi:
- Falao Kenatu wabiekua kintinu mu Ngipiti wanuanisa bifu biambi biakota
mu nsi ye vutula Ngipiti mu nzila Kinzambi kiakedika, i KINZAMBI KIA
KONGO mu Ngipiti.
-
Landila lufua lua Falao Kenatu, bilandi biandi biazomua mu Ngipiti.
- Ku nsia nzomono zazi, Bena Kongo babingi balanda Kinzambi kia Falao
Kenatu basisa Ngipiti ye kuenda ku Etiopi.
4.
Mu mvu wa 960 tekela tandu kia Banionzi:
- Ntinu solomo ku Yelusalemi wakuela Mama Mankenda Saba.
- Mu diambu dia nkuelasani yayi, Bena Kongo babingi basisa Etiopi ye
kuenda vuanda ku nsi ya Kanana(ku Israel).
5.
Mu mvu wa 920 tekela tandu kia Banionzi:
- Bisi Etiopi balanda Kinzambi kia Kongo kia Falao Kenatu babonga Ngipiti
ye tula yo tula yo ku nsia luyalu luau, kansi menga ma bamindele matatamana
sumuna nsi ya Ngipiti.
6.
MU mvu wa 220 tekela tandu kia Banionzi:
- Simbi kia Kongo kiabieka Ne Mbemba Zulu wakituka Ngunza yasolua mu
tuadisa Bena Kongo ye kubanata ku nsi yampa yansilulu.
- Ne Mbemba Zulu watuma kua Bena Kongo babo bakala ku Ngipiti,ku Nubi,
ku Madiani, ye ku Kanana, mu kuenda yonzama babo ku Etiopi.
- Ku nsia lutumu lua Ne Mbemba Zulu, Bena Kongo bayonzama ku Etiopi
basisa nsi yayi ye landa Mbuetete yabatuadisa yataadisa ku sude(ku Yanda),
nateye baluaka ku Zimbambue.
- Ne Mbemba Zulu bu kafua, Simbi kia Kongo kiayiza vana Mvuala kua Nkulu
ISanusi wakituka Ntuadisi a Kanda dieto.
- Mu ntoto wa Zimbabue, babingi mu Bena Kongo
bavola masumu mavewa nkumbu yakinsueki kua Bangudi za Nganga vo: Masumu
ma bobo basotona Mbele ya Lulendo va ntoto.
- Zimbabue bu diabua mu masumu, Mama Mbangala wabokelua kua Simbi kia
Kongo kiam'bieka.
Yandi wayonzikisa Bena Kongo, wabanata ku Afelika dia Sude ye viokela
yau mu nsi yankatu ya Kalahari.
- Mu nkatuka ku Zimbabue, ndambu ya Bena Kongo bazimbakana nzila yalanda
bankaka, ye tatamana kulumuka ku Sude. Bau bakituka kanda dia Bazulu.
( Tueti tatamana soneka )
BDK-2007
|